Polska należy do liderów cyfryzacji administracji publicznej w Unii Europejskiej i dysponuje silnym zapleczem inżynierskim, jednak równolegle coraz głębiej uzależnia się od importu zagranicznych technologii. Jak wskazuje raport „Cyfrowy bilans Polski. Jak zmienić uzależnienie w suwerenność?”, autorstwa Jana Oleszczuka-Zygmuntowskiego z Polskiej Sieci Ekonomii, rosnący deficyt w handlu produktami cyfrowymi, niska produktywność sektora ICT oraz odpływ wartości dodanej za granicę sprawiają, że kwestia cyfrowej suwerenności staje się jednym z kluczowych wyzwań gospodarczych nadchodzącej dekady.
Cyfryzacja jest dziś jednym z głównych motorów transformacji gospodarczej, ale także źródłem nowych zależności strukturalnych. Polska w ostatnich latach osiągnęła znaczące sukcesy – zarówno w zakresie cyfrowych usług publicznych, jak np. mObywatel czy EZD RP, jak i dzięki silnej pozycji polskich informatyków na globalnym rynku pracy. Te osiągnięcia nie przekładają się jednak na realną kontrolę nad wartością tworzoną w gospodarce cyfrowej, wskazuje wspomniane badanie.
Z analiz międzynarodowego handlu produktami cyfrowymi wynika, że Polska jest istotnym eksporterem usług cyfrowych, lecz głównie w roli podwykonawcy. Polskie zespoły IT uczestniczą w tworzeniu zagranicznych produktów, nie posiadając praw do technologii ani wpływu na monetyzację. Skutkiem jest niska produktywność pracy w sektorze ICT – jedna z najniższych w całej UE – oraz utrwalenie modelu „cyfrowej montowni”.
Jednocześnie Polska coraz szybciej zwiększa import produktów cyfrowych. W 2016 roku jego wartość wynosiła około 9 mld zł, dziś sięga blisko 50 mld zł, a deficyt handlowy w 2024 roku przekroczył 45 mld zł. Według aktualnych szacunków, w 2025 roku może on wzrosnąć nawet do 60 mld zł. Prognozy wskazują, że do końca dekady import technologii cyfrowych przewyższy łączny import paliw kopalnych – ropy, gazu i węgla – wskazuje autor raportu.
To zjawisko nie dotyczy wyłącznie Polski. W całej Europie szybka cyfryzacja, niepoparta rozwojem własnych rozwiązań, prowadzi do wzrostu zależności od globalnych dostawców. Reklama cyfrowa, chmura obliczeniowa i e-commerce odpowiadają dziś za około dwie trzecie cyfrowego importu przeciętnego kraju.
Koszty braku suwerenności cyfrowej
Brak cyfrowej suwerenności generuje szereg kosztów systemowych: odpływ kapitału z gospodarki, uzależnienie od kilku globalnych dostawców, utratę kontroli nad danymi i krytycznymi procesami, hamowanie lokalnych innowacji oraz drenaż talentów. W skrajnym wymiarze oznacza także ryzyka dla bezpieczeństwa narodowego, zwłaszcza w kontekście infrastruktury krytycznej i zależności technologicznych w czasie kryzysów geopolitycznych.
Globalny handel produktami cyfrowymi charakteryzuje się przy tym głęboką nierównowagą. Tylko sześć państw na świecie jest eksporterami netto – m.in. USA i Chiny – podczas gdy większość krajów, w tym Polska, funkcjonuje jako importer, finansujący rozwój cudzych ekosystemów technologicznych.
Polska ma atuty, ale brakuje strategii
Paradoks polega na tym, że Polska dysponuje realnymi przewagami rozwojowymi. Sektor gier jest jednym z najsilniejszych polskich produktów eksportowych, kraj posiada dwa własne duże modele językowe AI (Bielik i PLLuM), a poziom cyfryzacji administracji publicznej może służyć jako wzorzec dla kolejnych wdrożeń. Problemem nie jest brak potencjału, lecz brak spójnej, długofalowej polityki przemysłowej ukierunkowanej na cyfrową suwerenność.
Eksperci podkreślają, że suwerenność cyfrowa nie oznacza pełnej samowystarczalności. Realistycznym celem jest dywersyfikacja i odzyskanie 20-30% rynku w kluczowych segmentach, co pozwoliłoby ograniczyć uzależnienie i wzmocnić lokalny ekosystem technologiczny.
Rekomendacje: jak budować cyfrową suwerenność Polski
We wspomnianym raporcie podano szereg rekomendacji dotyczących tego jak osiągnąć cyfrową suwerenność w praktyce, oto najważniejsze z nich:
- Uczynić suwerenność cyfrową celem ponadpartyjnym, realizowanym konsekwentnie przez kolejne kadencje, z jasno wskazanym i stabilnym źródłem finansowania.
- Dywersyfikować kluczowe rynki – przede wszystkim chmurę, reklamę cyfrową i e-commerce – poprzez wspieranie lokalnych alternatyw zdolnych przejąć 20-30% wydatków.
- Przeprowadzić pełny audyt publicznych wydatków cyfrowych oraz rozszerzyć System Inwentaryzacji Systemów Teleinformatycznych na wszystkie produkty cyfrowe wykorzystywane przez administrację.
- Zrewidować umowy chmurowe spółek Skarbu Państwa, wprowadzając wymogi lokalizacji danych i bezkosztowej migracji do infrastruktury krajowej.
- Wprowadzić certyfikację produktów cyfrowych dla sektora publicznego oraz mechanizmy wspólnych zamówień, otwarte także dla podmiotów prywatnych.
- Wspierać innowacje społeczne i lokalne ekosystemy, m.in. poprzez Partnerstwo Publiczno-Spółdzielcze oraz rozwój spółdzielni cyfrowych w samorządach.
- Uruchomić bon „Polskie AI” dla MŚP, subsydiujący wdrożenia rozwiązań opartych na krajowych modelach językowych.
- Wzmocnić transparentność platform cyfrowych, zwłaszcza w zakresie handlu z krajami objętymi sankcjami, wykorzystując wdrażanie DSA.
- Wprowadzić podatek cyfrowy, a uzyskane środki przeznaczyć na fundusz rozwoju polskich alternatyw technologicznych.
- Uruchomić państwową instancję Mastodon zarządzaną przez NASK pod domeną gov.pl jako oficjalny kanał komunikacji administracji publicznej.
- Powołać Polski Instytut Gier – wzorowany na Polskim Instytucie Sztuki Filmowej oraz Instytucie Przemysłów Kreatywnych – który wzmacniałby najważniejszy polski produkt eksportowy w obszarze cyfrowym.
