AI to genialny doradca, ale fatalny szef. Polscy naukowcy odkryli, dlaczego nie można oddać mu decyzji

Sztuczna inteligencja świetnie wspiera pracę, ale zawodzi, gdy zaczyna przejmować kontrolę nad decyzjami. Badanie zespołu z Akademii Leona Koźmińskiego – z udziałem prof. Aleksandry Przegalińskiej i dr. Leona Ciechanowskiego – pokazuje, że zbyt bliska współpraca z AI obniża jakość wyborów i utrudnia ich realizację. Co podważa popularne przekonanie, że im więcej AI w procesie, tym lepsze efekty.

Wniosek jest jednoznaczny: AI sprawdza się jako doradca, ale traci wartość, gdy zaczyna współdecydować. W takich sytuacjach użytkownicy częściej wybierają gorsze pomysły i mają większe trudności z ich wdrożeniem.

„Genialny pomysł, który nie zostanie wybrany lub zostanie wybrany, ale nigdy nie będzie odpowiednio zrealizowany, nie przyniesie organizacji żadnych korzyści” – podkreśla dr Leon Ciechanowski.

Eksperyment: AI jako partner vs narzędzie

Aby lepiej zrozumieć ten mechanizm, zaprojektowano eksperyment sprawdzający czy bliskość interakcji między człowiekiem a sztuczną inteligencją wpływa na dwa kluczowe etapy innowacji: selekcję pomysłów i ich wdrożenie. Tę bliskość określono jako współpracę proksymalną. W badaniu uczestniczyło 221 pracowników z Niemiec i Holandii, którzy współpracowali z agentem opartym na GPT-4o przy tworzeniu koncepcji biznesowych.

Porównano dwa modele:

• AI jako aktywny współtwórca (inicjujący pomysły, prowadzący interakcję),
• AI jako narzędzie reagujące na polecenia.

Efekt był wyraźny: w modelu „AI jako partner” jakość wyboru pomysłów była niższa – średnia ocena wyniosła 2,76/5, wobec 3,24/5 w modelu bardziej zdystansowanym.

AI rozprasza zamiast wspierać – chyba że używasz go świadomie

Kluczowym problemem okazało się przeciążenie poznawcze. Przy ścisłej współpracy użytkownicy musieli jednocześnie analizować sugestie AI, odpowiadać na nie i podejmować decyzje. To rozbijało proces myślenia i utrudniało ocenę.

„Bliższa współpraca nie zawsze jest lepsza. Praca ramię w ramię z AI może rozbijać myślenie, choć jest ono niezbędne do podejmowania dobrych decyzji” – komentuje dr Leon Ciechanowski.

Badanie pokazało także ważny niuans. Negatywny efekt bliskiej współpracy z AI nie był równie silny w każdej sytuacji. Gdy uczestnicy pracowali z pulą bardziej oryginalnych, nowatorskich pomysłów, niekorzystny wpływ ścisłej współpracy z AI wyraźnie słabł.

Oryginalne pomysły silniej angażują uwagę i pobudzają ciekawość. Kiedy uczestnicy mieli do czynienia z bardziej nieoczywistymi rozwiązaniami, byli bardziej skłonni do rzeczywistego namysłu i mniej podatni na rozproszenie wywołane aktywną obecnością AI.

Podobna zależność pojawiła się przy tworzeniu planów wdrożeniowych. Ścisła współpraca z AI pogarszała ich jakość – ale tylko wtedy, gdy użytkownicy bezrefleksyjnie podążali za sugestiami systemu. Gdy korzystali z nich świadomie i selektywnie, efekt się odwracał, a jakość planów rosła.

Nowa zasada pracy z AI

Badanie jasno pokazuje, że największą wartość daje model, w którym AI pełni rolę doradcy, a nie decydenta. Kluczowe staje się zachowanie dystansu poznawczego i kontroli nad procesem.

W praktyce oznacza to zmianę podejścia: zamiast maksymalizować udział AI w każdym etapie pracy, firmy powinny precyzyjnie określać, kiedy i w jakim zakresie z niej korzystać. Sztuczna inteligencja może znacząco zwiększyć efektywność – pod warunkiem, że to człowiek pozostaje „szefem”.

Artykuł badawczy dostępny jest w Computers in Human Behavior Reports.